सपना रसातलको

 

सपना रसातलको

डा सन्देश दाहाल

रसातल, पाताल वा नर्क साँच्चै होला त? कि काल्पनिक कुरा होलान? हामी कथा पढ्छौँ, मनन गर्छौँ। म त काम गर्ने मानिस, यी त धार्मिक प्रसंग भए। म त बिहान उठ्छु, मुख धुन्छु, मेरो मन्दिर जान्छु, शरीरमा शक्ति रहेसम्म र घडीमा केहि पल रहेसम्म उतै बिताउँछु। उज्ज्यालोमा घर आउँदा छोरीहरुले आश्चर्य मान्दै सोध्छन, “बाबा सुर्यास्त भएकै छैन त।“ चीरनिँदको काखमा मस्त उनीहरुको ललाट चुम्नमात्र मेरो सौभाग्य हुन्छ ज्यादातर।  

मेरो स्वर्ग मन्दिरमा अचम्मको पद्दति छ, केबल सेवा गर्ने । वास्तवमा गीताको श्रीकृष्ण मुखारबिन्द भएको पर्याय हो मेरो मन्दिर, शुन्य आशक्ति-आसामा कर्म गर्ने गराउने। ज्ञान नै मेरो मेवा हो, त्यही मेवा म मेरो जीवन भार्या र लालाबालाहरुलाइ खुवाउँछु। मैले आजकल भोजन पनि त्यही ज्ञानको भन्डारबाट गर्छु। भोलि मेरो छोरीको जन्मदिन छ, मसँग केबल यहि ज्ञानको भन्डार छ, उनलाइ जन्मदिनको उपहार दिन। ज्ञानको भन्डारले लटरम्म नपुगेको बेला बाबुआमासँग गौरवपुर्ण लाचार मृदुमुस्कान दिन्छु। चाउरी परेका अनुहारका बुबाआमा अहिले जसले मेरो टेको लिनुपर्ने हो, वहाँहरुले कारुणिक अनुहार लगाएर “प्रसादम् परमो धर्मम्” भनेर यसो दया गर्नुहुन्छ बेलाबेला।

मेरो मन्दिरमा थरीथरी देवताहरु छन। कोही शनि कोहि शुक्र। आक्कल झुक्कल दुर्बल दुर्लभ बृहस्पति, जसमा शनिभयको चर्को प्रकोप छ, अर्थमा ब्रम्हहीन कान्तिक्षयित बृहस्पति। केतुप्रभावले सबै ग्रहदिशा उल्टो गति छ, असल तेजोबध कालरात्री उन्माद। धुम्रकेतुहरु सेवामेवाको पत्रमन्जुरीसहित आबेग मुद्रामा तैनाथ हुन्छन्, निर्बल भक्तआहुति रसस्वादन हेतु। उन्मादीहरुलाइ जिम्मेवारी र कर्तब्यबोध कदापि नहुने रैछ, क्षणिक स्वास र योग रहुन्जेल सत्ताशक्ति माथमा भक्तहरुमा भय दिएर भष्मचक्र चलाउने रैछन।

एकदिन अचम्म भो, भक्तजनलाइ प्रसाद दिने कुरा चल्यो। भक्तिभाव गनियो। भक्ति र श्रद्दा धेरै धेरै गरिएछ धेरै गनिएछ, धोखाधडी भएको निधो गरिएछ। अब त मन्दिरमा पाइने सबभन्दा ठुलो उपहार पनि पाइयो, धोखाभक्तिको। अतिभक्ति त धोखाधडी भएछ। अब त मन्दिर देखेर घीन लाग्नथाल्यो। मन्दिरको त के दोष, यसमा त हजारौँ असहायको सास बाँचेको छ। तरमारा नक्कली भष्मासुर भगवानहरुको नांगो चरित्रले सम्पुर्ण धर्तीनै शरमाएको भान हुँदै छ। आस्थालाइ भास्दै रसातलमा पुर्याएर बध गर्ने भृंगीहरु तान्डवमा मस्त छन, कालरात्रीको त्रास छ।

झँल्याँस्य भएर उठेँ, धत सपना पो रहेछ कस्तो नराम्रो, रसातलको। टि भी खुल्लै रहेछ, समाचार आइरहेको थियो,”टुकुचा फेला पर्यो रे।“ मनमा आनन्द भइरहेको थियो समाचारको आसयले। सयौँ बर्ष कालरात्रीको भुमरीमा दबाइएको टुकुचा खोला पनि कुनै दिन त फेला पर्दो रैछ त। इन्तजार छ त त्यो कालरात्रीको अन्त र त्यसको मुखारबिन्द प्रस्फुटित चिख र आर्तनादको

अस्तु

 

त्यो अन्तिम शुभकामना

डा सन्देश दाहाल

दशैंको सप्तमीको दिन, बिहान बिहान हतार छ। नुहाइधुवाइ, चिया अनि अस्पतालको ड्युटी। अरुले फुलपातीको तयारी गर्दै होलान। आज सप्तमी मेरो ड्युटी, भोली र पर्सी ओमको नवमी र दशमी। जे होस दुइ दिन मोज हुनेभयो। त्यसैमा मनमा हर्षको उल्लास छ। नत्र टीकाको दिन टीका लगाउन पनि राम्रो पाइन्न, इमरजेन्सीको फोन बजेको बज्यै।

सोचको बीचमा नै टिनिन्न फोनमा कल आउँछ, यसो हेर्छु नचिनेको नम्बर छ। “नमस्ते, म डक्टर सन्देश। के थियो होला? नचिनेको नम्बर परेछ।“ मैले भनें। “डाक्टरसाब, म रबिजंग थापा। चिन्नुभयो? मेरो पुरानो नम्बर हरायो। बीर अस्पतालको हजुरको बिरामी क्या त।“ उताबाट आवाज आयो। जीवनमा उपचार गरेका कति बिरामी याद हुन्छ, कति हुँदैन। कोही बिरामी भने स्मृतिमा अमिट भएर बसेका हुन्छन। “ओहो रबिजंग जी पो” मैले आश्चर्य मान्दै भनें, “अनि अहिले कस्तो छ? फेरी जन्डिस त भएको छैन नि? काम कस्तो चल्दैछ?”

“एकदम ठीक छ डाक्साब, केही समस्या छैन। हजुरलाइ दशैँको शुभकामना टक्राउन फोन गरेको। तपाइँले जे जति गर्नुभयो, म त शुभकामना मात्र त दिन सक्छु। बाँचुन्जेल शुभकामना टक्राउन पाऊँ।“ उनको गला अवरुद्द भयो। “के हुन्छ र तपाइँलाइ, रोग फालिहालियो। मैले त जे गर्नुपर्ने थियो त्यही मात्र त गर्या हो।“ उनले भने,”सबै ठीक छ, फेरी जागीरमा फर्किएको छु, कमाइ राम्रै छ। सरलाइ धेरै धन्यबाद। अहिले त ज्यान अलि मोटाएको पनि छ।“ “हवस, तपाइँलाइ नि दशैँको धेरै शुभकामना, स्वस्थ रहनुस।“ मैले फोन राखेँ।

यो मेरो चाडबाडको नियमित नियति नै बनिसकेको थियो, बिगत ५ बर्षमा। जिवनमा कमाएको गौरव पनि यही नै हो। नियमित यसरी बिनास्वार्थ शुभकामना दिने अरु पनि केही मानिस कमाएको छु आजसम्म। दुइचार फोन बज्छन चाडबाडको दिन। यो फोनको प्रसंग पोहोरको दशैँको हो।

यसपाली दशैँमा उनको फोन आएन, अरु सबैको फोन आयो। सोचिरहेथेँ, “बिर्सिए होलान क्यारे अब त। मेरो नयाँ नम्बर भएर हो कि। तर पोहोर साथीबाट नम्बर पत्ता लगाएर पनि फोन गरेका थिए त।“ मन केहीबेर टोलायो। फेरी अस्पताल निस्किएँ आफ्नो नियमित काम गर्न।

वीरमा सर्जरीमा एमडी सुरु गरेर भर्खर अपरेसन गर्न सुरु गरिएको थियो। जीवन अति नै ब्यस्त थियो, ओपिडी, वार्ड र अपरेसन। परिवार, निन्द्रा, खाना र चियापानी सबै सुबिधाजस्ता भएका थिए जीवनमा।  सायद शुक्रबारको दिन थियो, इमरजेन्सीमा ड्युटी थियो। बेड नम्बर ११ मा कुक्रुक्क परेर ज्वरोले काम्दै बसेको एउटा बिरामी, दुब्लो र पहेँलो। “के भएर आउनुभएको?” राम्ररी बोल्न समेत नसक्ने उनले भने,”३ महिना भयो, जन्डीस भएको थियो, अहिले ज्वरो पनि छ।“ यसो हेरेको, ब्लड प्रेसरनै रेकर्ड भएन, रिपोर्टमा जन्डिस २६ थियो।“ “आइसियुमा भर्ना गर्नुपर्छ त, सेप्सिस भएको छ, कलेजोबाट पाइप हालेर पित्त निकाल्नुपर्छ। कोसँग आउनुभएको छ?” छेउमा श्रीमति बसेकी थिइन, दुबै सुँकसुकाउन थाले। “खर्च धेरै लाग्ने होला, हामीसँग त केही पनि छैन।“ “छोराछोरी छैनन्?” “छोरा त छ तर छुट्टिएर बसेको छ। वहाँ सेक्युरिटी गार्ड हुनुहुन्थ्यो, चार महिना भयो काम गर्न नसकेको। छोरालाइ भनेको, मरे हुन्छ तर उपचारमा सहयोग गर्न सक्दिन भन्छ।“ श्रीमतिले रुँदै भनिन। मैले भन्ने कुरा नै केही रहेन, वीर अस्पताल भए पनि पुरै निशुल्क त केही छैन। नेपालको स्वास्थ्य संस्था कुनै पनि पुर्ण निशुल्क छैनन, औषधी त किन्नु परिहाल्छ। “पेटको भिडियो एक्स रे हेरेपछि कुरा गरौँला,” भनेर म बाहिर निस्किएँ अर्को अपरेसनमा।

अर्को बिरामीको अपरेसन गरिरहँदा मनमा रबिजंगको दुब्लो पातलो कमजोर अनुहार नाचिरह्यो। अपरेसन सकाएर पुनः इमरजेन्सी नै पुगेँ। श्रीमति बाहिर गएकी रहिछिन। मैले भिडियो एक्स रेको रिपोर्ट हेरेँ, पत्थरीले पित्तनलीको बाटो बन्द गरेको कारण यस्तो भएको रहेछ। मैले उनलाइ रोगको बारेमा भनेँ, र उपचारको बारेमा सोधेँ,”के गर्ने त अब?” उनले केही भन्न सकेनन्, केबल बरर्र आँशु झारे। उनले उपचारको याचना गर्न सकेनन् किनभने उनी असहाय थिए। तर उनको आँशु भनिरहेको थियो म बाँच्न चाहन्छु डाक्टर साब।“ गरिबीमा मानिसले ज्यानको याचना गर्न समेत नसक्ने रहेछ।

उनकी श्रीमति आइन्, मैले कुरा गरेँ फेरी। उपचार लाग्ने रोग हो, अपरेसन गर्ने स्थितिमा बिरामी पुर्याउन सकियो भने फेरी मानिस गरिखाने अवस्थामा पुग्नसक्छ तर रोग छिप्पिएकाले अलि धेरै नै खर्च र मिहिनेत लाग्नसक्छ।“ उनले केहीबेर सोचेर भनिन,”डाक्साब, उपचार नगर्ने जे होला होला घर लिएर जाने।“ “किन उपचार नगरी जाने नि निको हुने रोगमा? क्यान्सर भएको त होइन नि त।” उनले रुँदै भनिन,”वहाँ बिरामी भएको तीन महिना भयो, घरमा पकाउने भाँडाकुँडा पनि बेचेर खाइसकियो। रिन लिने पनि ठाउँ छैन।“ उपचार लाग्ने रोग छ, बिरामी मर्न कसरी छाडीदिने? मैले भनेँ,”ठिकै छ, आज राती यहीँ उपचार गरौँला, मसँग भएको औषधी दिन्छु, भोलि के गर्न सकिन्छ बिचार गरौँला।“ उनले हुन्छ भनिन। आफुले आर्थिक सहयोग गर्नसक्ने हैँसियत थिएन। वीरले त २४ घन्टा खट्ने हामीजस्ता रेजिडेन्ट डाक्टरलाइ जीवन निर्बाह भत्ता भनेर महिनाको बीस हजार रुपियाँ दिन्थ्यो। साँच्चै भन्नु भने त्यो पैसा त मेरी छोरीको डाइपर किन्दै सकिन्थ्यो।

अर्को दिन आइसियुको जोहो गरियो, पित्तनलीमा पाइप हालियो, फ्रि बेड मिलाइयो, फार्मेसीलाइ अनुनय गरेर फ्रिमा औषधी मिलाइयो। तर पनि बिरामी र परिवारसँग खाना खाने समेत पैसा भएन। फेसबुकको आफ्ने पेजमा बिज्ञापन राखेर केही सहयोगी हातहरुबाट पैसा जुटाएर उनीहरुलाइ दिइयो। करीब महिनादिनको अथक प्रयासपछि अपरेसन गर्न बिरामी फिट भए। सामान जुटाइयो, कसो कसो अपरेसन गरियो। अपरेसन राम्रो भयो। बिरामी राम्रो भए। पन्ध्र दिनमा डिष्चार्ज गरियो, उनी हिँड्दै घर गए। हर्षको आँशु नै झर्यो उनलाइ डिस्चार्ज गरेको दिन। हाम्रो युनिटको किशोर सर, घनश्याम दाइ, साथी ओम र सहकर्मी भाइ जैनेन्द्रको समेत उल्लेख्य सहयोग र मिहिनेत रहेको थियो। ६ हप्तामा उनी काममा जान थाले रे, त्यसपछी सँधै चाडबाडमा शुभकामना दिन फोन गर्ने गरेका थिए।

रबिजंगको फोन नआएर मनमा नरमाइलो भइरहको थियो। बिगत पाँच बर्षमा उनको फोन नआएको यो नै पहिलो थियो। फोन गरौँ कि जस्तो लागेको थियो, तर गर्न सकिरहेको थिइन। अकस्मात एउटा घटना याद आयो करिब ६ महिना अगाडीको। मैले वीर छोडेर न्युरो अस्पतालमा सेवा सुरु गरिसकेको थिएँ। राती २ बजे तिर फोनकल आएको थियो। उताबाट महिलाको आवाज थियो। “डाक्साब, हजुर वीरमै हो आजकल?” “होइन त, म त न्युरोमा आजकल।“ मैले उत्तर दिएँ। “किन के भयो र?” मैले सोधेँ। “म मेनुका बोलेको, रबिजंगकी श्रीमति। वहाँलाइ फेरी जीउ चिलाउने भएको छ, जन्डिस र ज्वरो पनि छ।“ मैले भनेँ, “पहिले अपरेसन गरेको पित्तनली साँघुरिएको वा पहिलाजस्तै फेरी पत्थरी भएको हुनसक्छ। वीर अस्पतालमा नै देखाउनुस न। म नभएर के भयो त, अस्पताल त त्यहीँ छ नि।“ हस् भनेर उनले फोन राखिन्। त्यसपछी केही सम्पर्क भएन। मध्यरातमा भएको कुराकानी मैले पनि भुलेछु सायद।

झल्याँस्स भयो, ओहो के भयो त त्यसपछी? फोन गर्ने हिम्मत भएन म मा। रबिजंगकी श्रीमतीले फेसबुकमा फ्रेन्ड रिक्वेस्ट पठाएकी थिइन, मैले पेन्डिंग नै राख्या थिएँ। उनको फेसबुकमा गएर डराइ डराइ पेज हेरेँ। मनै अमिलो भयो। केही समय अगाडी दुबै सँगै दोलखा भिमसेन गएको फोटो थियो, त्यसभन्दा माथी “गाइजात्राको अवसरमा रबिजंगको नाममा बच्चाहरुलाइ खाना खुवाएको” भनेर स्टाटस र उनको फोटो हालिएको थियो।

उनी इमरजेन्सीमा हुँदा रुँदै आँसुले गरेको जीवनको याचना र उनले सन्चै हुँदा दिएका चाडबाडका शुभकामना मनमा नाचिरहेका थिए। बिरामी बित्दा डाक्टर पेसागत हिसाबमा दुखी होला, किनभने जीवन मरण हाम्रो नियमित भोगाइ नै हो। तर सायद रबिजंग मेरा बिरामी मात्र रहेनन् होला, आफन्त बितेको जलन र पीडा भएरहेछ। उनले नियतिसंग हारे, आर्थिक सामाजिक जटीलतासँग हारे वा रोगसँग हारे मलाइ थाहा छैन र अब थाहा पाउने आँटपनि छैन। तर अब उनको यादमा बस त्यही अन्तिम शुभकामनाका शब्दहरु मेरो कानमा गुंजिरहेछन। अस्पतालमा मानिस रोगसँग नभएर नियतिसंग हार्नुपर्ने बाध्यता नभए कति आनन्द हुँदो हो हामीलाइ पनि? हार्दिक श्रद्दासुमन रविजंग।

 

(पात्रहरुको नाम परिवर्तन गरिएको)

 

The issue of reservation in Medical education in Nepal

 

Dr. Sandesh Dahal

Let’s begin with a famous statement, “a professional can be a bad lawyer, a bad engineer but a professional cannot and must not be a bad doctor.” The motive with the statement is more than clear. After the establishment of federal democratic republic of Nepal after the long lasted monarchy, the issues of social and racial injustice and reservation in different socio-political arena are a topic of hot debate. It is high time to discuss the effects of reservation in medical education.  

What is reservation?

It is system based on the principles of social justice. A group of people, who were marginalized on the basis of caste, geography or sex, due to their poor approach in the mainstream politics in the history are given opportunity with affirmative actions in reservation system. The aim is to make all group of people equally capable in all socio-economic aspects.

Is reservation a bad idea?

No reservation is not a bad idea at all. It helps all those marginalized and unprivileged groups to stand together in the mainstream.

But there are some prerequisites for reservation. They are

·       There should be historical proof that a group on the basis of sex or caste system was underprivileged and was marginalized. It should be established statistically.

·       Reservation is always interim system. Based on the statistics of the marginalized groups, it should be projected for how long the reservation system be implemented. It cannot go indefinitely.

·       It should be ensured that the minimum quality be maintained while providing reservation quotas.

·       The reservation system should include the basic level. Reservation quota should go along with the uplift of the basic needs like education, economy and health status of the community.

·       Single person should not be eligible for multiple reservations at multiple level.

·       Only caste and sex shouldn’t be the basis of qualification for reservation. The socio-economic status of individual and his family should be taken into account.

What may be the potential drawbacks of reservation system?

·       It has its basis on history. The current living people, who were not responsible for the historical injustice are made to suffer based on historical facts.

·       Reservation is the greatest enemy of meritocracy. It definitely degrades the quality.

·       It causes brain-drain of the brilliant minds who are now marginalized due to reservation system. Its huge loss to any country.

·       Reservation system based blindly on caste and sex, opportunists get the advantage and yet the needy people might never get the benefit.

·       In corrupt political background, like in south Asia, it is the key to vote for the political parties. Parties are afraid to withdraw the system and there is risk of reservation system going for longer period than it should be expected to run.

Why no reservations should be the policy in medical education?

Medicine deals with the lives of people. So this arena requires more knowledge and skill. A doctor needs to be skilled rather than representative of a defined caste or sex. The basis of reservation is, there is disparity between the beginning platforms for two groups. But medical education begins after intermediate level with science in biology, with the first division merit at least. So its false assumption that one person from a caste with the same degree is underprivileged or weaker than the fellow friend who has the same degree with similar marks.

In Nepal, there is reservation till the level of MBBS level. But so called caste activists and regional politicians are asking for reservation in post-graduation level and even PhD level, which is absolutely disgusting. These types of political stunts will definitely harm the society and the country by producing sub-standard specialist doctors. It should be prevented at all costs.

Finally, want to sum up with the same statement, ’a professional can be a bad lawyer, a bad engineer but a professional cannot and must not be a bad doctor.’

झारफुके उपचारले हाम्रो स्वास्थ्यमा पारेको असर

डा सन्देश दाहाल                            

नेपालमा कोरोनाले मृत्यु भएको मानिसको अंग बेचबिखन हुन्छ भनेर मानिसमा भ्रम पैदा गरेको एउटा मानिस पक्राउ भएपछि उसको बारेमा अनुसन्धान हुँदा थाहा भयो, उसले केही पढेको जानेको छैन तर आफुलाइ डाक्टर भनेर ‘अन्तिम बिकल्प’ नामको क्लिनिक खोलेर धेरैलाइ क्यान्सर र एचआइभी निको पार्ने भनेर ठगी गरिरहेको रहेछ नेपालको राजधानीमै र उसकोमा मानिसहरु टोकन लिएर बसिरहेका रहेछन ठगिनको लागि। मलाइ याद छ, यो मानिसले एउटा युट्युब अन्तरवार्तामा आफुलाइ ‘भगवानले सपनामा क्यान्सर र एचआइभी निको मार्न सिकाएको’ भनेर दावी गरेको थियो।

आजको इन्टरनेट युगमा पत्रकार, र पढेलेखेका शिक्षकहरु पनि तथ्य नखोजी र नबुझी उसको कुरा सामाजिक संजालमा शेयर गरेका छन। उसको काम न त सरकारले अनुगमन गरेको छ न त मानिसहरुले उसको बारेमा तथ्य बुझ्ने कोसिस नै गरेका छन्। मानिसहरुको यो हदसम्मको दयनीय चेतनालाइ केही हदसम्म चिर्न यो लेख पुन शेयर गरेको छु। यो लेख पुरानो नै हो, मैले ३-४ बर्ष अगाडी लेखेको। यसको सान्दर्भिकता आज झन ज्यादा भएको जस्तो लाग्छ।

सानैदेखि भगवान र भूतको कथामा रमाउने समाज भएर होला, हाम्रो समाजमा चमत्कारमा हाम्रो अलि ज्यादा विश्वास छ, विज्ञान भन्दा। तेसैले आजको दिनमा पनि कयौं मानिसहरु छन् जो डाक्टरको सट्टा धतुरोको फुल मुखमा च्यापेर त्यसलाई पानीमा फुकेर दाँतको किरा झारेको भन्ने, पानीमा लुकाएर बेसार मिसाएर जन्डिस झारेको भन्ने बाबा बैद्य, र चुसेर पेटको पत्थरी निकाल्ने आदिजस्ता ठगहरुको बिश्वास गर्ने गर्छन।

वीर अस्पतालमा देखेका कति बिरामीहरु छन। सम्झिन्छु, एकपटक एकैदिन दुइजना जन्डिसका बिरामी भर्ना हुनुभयो, एकजना ६७ बर्षकी महिला र अर्की ९७ बर्षकी महिला। दुबैमा जन्डिस (bilirubin) को मात्रा २० भन्दा ज्यादा थियो (सामान्य अवस्थामा १ भन्दा कम हुन्छ)। दुवै बिरामीलाइ जांच गर्ने क्रममा सोध्दा थाहा भयो जन्डिस भएको ४- ५ महिना भैसकेछ। अनि किन अस्पताल नआउनु भएको भन्दा जडिबुटी आयुर्वेदिकको ग्यारेन्टीमा उपचार गरेको रे। अनि तीनमहिना पछी ठिक नभएपछी भिडियो आयुर्वेदिक मान्छेले एक्सरे गराएर उपचार गराउन अस्पताल पठाएको रे। जाँच गर्दा एकजनाको पित्तथैलीको र अर्कीको पित्तनलीको क्यान्सर भएर शरीरमा पुरै फैलिसकेको थियो। दुबै जना अपरेसन गरेर निको  हुने समय झारफुकमा बिताएर आउनु भयो, दुबैलाइ बचाउन सकिएन।

झापामा काम गर्दा पानीटंकी भन्ने भारतको ठाउँमा पाइल्स र फिस्टुलाको बिना अपरेसन उपचार गर्ने भनेर मानिसहरु जाने गर्दा रहेछन। त्यहाँ आन्द्राको क्यान्सर समेत थाहा नपाइ के के सुइ मलद्वारमा लगाएर रक्तस्राव भएर मरणासन्न भएर कति मानिसहरुलाइ आइसियुमा भर्ना गरेर ज्यान बचाइयो भने कति आन्द्राको क्यान्सर भएको बिरामी उनीहरुको भर परेर अकाल मृत्युवरण गर्ने अवस्थामा पुग्नुभयो। जव कि आन्द्राको क्यान्सर सुरुको अवस्थामा थाहा पाउँदा अपरेसन लगायत गरेर लामो समय बचाउन सकिन्छ।

यस्तै केही महिना अगाडी एकजना ४२ बर्षकी सिन्धुलीकी एक महिला भर्ना भइन, पेटको ट्युमर भएकोले। उनलाई पाँच महिना अगाडी दिसामा कालो रगत बगेको बेला धुलिखेल अस्पतालमा जाँच गर्दा ट्युमर पत्ता लागेर भक्तपुर क्यान्सर अस्पतालमा रिफर भएको रहेछ। त्यहाँ ठुलो आन्द्राको ट्युमर भएर अपरेसन गर्ने मिति दिएर पठाएको। उनको पनि यस्तै ग्यारेन्टीवालासँग भेट भयो र उपचार सुरु भयो। उनको तौल ५५ बाट ४० भयो, भिडियो एक्सरे बाट मात्र थाहा भएको ट्युमर ले पुरै पेट ढाक्यो। बिरामी लुटिसकेपछी ठगहरुले बल्ल थाहा पाए, अब बिरामी मर्छ। अनि ठेलिदिएछन वीर अस्पताल। अपरेसन हुन नसक्ने अवस्था थियो, केही दिनमा उनको मृत्यु भयो। उनको नाबालिग साना तीनजना छोरीहरु थिए, उनीहरुको झलझली याद आइरहन्छ अहिले पनि, अन्तिम समयमा आमाको सिरानीमा बसेर आँसु झारेको।

यी प्रतिनिधि घटना मात्र हुन्, पुरै देशमा एक सालको हिसाब गर्ने हो भने यो स्थिति भयाबह छ, ठगीको अर्थतन्त्र अरबौँमा पुग्छ होला। यस्ता झारफुकेले निको पार्ने जन्डिस भनेको हेपाटाइटिस ए र ई हुन्, जुन दुषित पानीले सर्छ र सामान्यतया उपचार नगरे पनि ३ हप्तामा ठिक हुन्छ। जन्डिसको कथित बैकल्पिक उपचारले कलेजो फेल भएर मरेका कयौं बिरामीका रिपोर्ट मिडियापत्रिकामा नआएका हैनन्। सुन्नमा आएको यस्ता ग्यारेन्टी उपचारमा झारपातको धुलोमा प्रेड्निसोलोन भन्ने औषधि मिसाएको हुन्छ, जुन अत्यन्त सावधानीसँग प्रयोग नगरे संक्रमण बढ्ने मात्र हैन, कलेजो, मिर्गौला खराब गर्ने देखि पेटको अल्सर फुट्नेजस्ता घातक समस्या निम्त्याउछ। क्यान्सरमा यो औषधी प्रयोग गरेमा शरीरको ट्युमर प्रतिरोधी क्षमता घटेर रोग फैलिन्छ। । माथिका प्रतिनिधि घटनामा बिरामीको उमेर हेरौं त, ७३ र ९३ कालगति मानेर चित्त बुझाउलान परिवारले, तर ४२ बर्ष र २९ बर्षका बिरामी कसैको गैर कानुनी धन्दाको कारणले मृत्युको मुखमा पुग्नु वा मृत्युबरण गर्नु त जघन्य अपराध भएन र? 

यसो हुनुमा विभिन्न कारणहरु छन्, कमजोर शिक्षा, जनचेतनाको कमी, ठग मनोवृति, सरकारी उदासीनता आदि त छदै छन्। बिरामीको यस्तो आचरणमा हामी अस्पताल वा चिकित्सामा प्रत्यक्ष परोक्ष सरोकार राख्ने सबै पक्ष दोसी छौं। बिरामीको दुख अस्पतालमा टिकट काउन्टरबाट सुरु भएर, सम्पूर्ण उपचार पद्दति देखि डिस्चार्ज काउन्टरसम्म चलिरहन्छ। उपचारकोको महंगी, रिपोर्ट ढिलाइ, बुझाउने प्रक्रियाको सुस्तता आदिजस्ता कारणले मानिसहरु अति नै नभई अस्पताल जान चाहँदैनन्।

बैकिल्पिक उपचार हुनुहुँदैन भन्ने तर्क गर्नु पनि हुदैन। भारतमा आयुर्वेद चिकित्सा, चीनमा पारम्परिक चिनिया चिकित्सा लगायत धेरै ठाउँमा यी प्रचलित छन् र बिस्वाशनीय पनि । तर उपचार गर्ने बैकल्पिक चिकित्सकले बिरामीको रोग के हो, यसका उपचार बिधि के के हुन्, बैकल्पिक उपचार पद्दतिका सफलता र सिमितताहरु के के हुन्, कुन कुन बेला अरुलाई बिरामी रिफर गर्ने भन्ने बुझेर उपचार पद्दति र बिरामीप्रति उत्तरदायी भएर उपचार गर्नुपर्छ। नसक्ने नहुने कुरामा ग्यारेन्टी दिएर बिरामीको विश्वासको गलत फाइदा उठाएर उनीहरुलाई विभिन्न स्वार्थमा मृत्युको मुखमा पुर्याउनु जघन्य अपराध हो। अस्पतालको सेवा लिन गार्हो मान्ने सोझासाझा बिरामीहरुको बिश्वासको गलत फाइदा उठाउने ठगहरुको यस्तो कदमले पलपल कोहि न कोहि बिरामीको ज्यान लिरहेको छ।

२०-२५ बर्ष पढेर ब्यबसायिक तालिम लिएका चिकित्सकहरुको आचारसंहिता हुने, लागु गर्नुपर्ने, तर बिना अनुमति औषधि पसल खोलेर बिरामी जाँच्दै जथाभाबी औषधि बिक्रि गर्ने, बिभिन्न बैकल्पिक उपचारका नाममा जनताको पैसा र स्वास्थ्य संग खेलवाड गर्दै हिड्ने यिनीहरुलाइ कारबाही नहुने, अचम्मको देश छ हाम्रो।

समाज र  पत्रकारको पनि उत्तरदायित्व छ यसमा। चेतनशिल र पढेलेखेका मानिसहरुले सत्य यकिन नगरी यस्ता ठगीलाइ वढावा दिने कुनै सामग्री शेयर गर्ने वा प्रोत्साहित गर्नु हुँदैन, यसले कम चेतना हुने मानिसहरुलाइ ठगी तिर धकेलिरहेको हुन्छ।

अस्पतालको कुरा काटेर नथाक्ने मिडिया जगत यस्तो बिसंगतिको बारेमा खुलेर बोलेको सुनिँदैन। वास्तवमा आम मानिसको जीवनसँग सरोकार राख्ने यी मुद्दा त मिडियाको पहिलो धर्म हुनुपर्ने हो। अर्को जरुरी कुरा चाहिँ एफएम र टिभी लगायतले पैसा आउँछ भन्दैमा संस्थाको बैधता नै पुष्टि नगरी यस्तो गैर कानुनी मानिस वा संस्थाको बिज्ञापन गर्नु हुँदैन, यो त ठगीलाइ प्रवर्दन गरेको हो।

यसलाइ नियन्त्रण गर्न सरकारको भुमिका अझ ठुलो हुन्छ। स्वास्थ्यसँग सरोकार राख्ने कुनै पनि संस्था कानुनी रुपमा दर्ता भएका छन कि छैनन, यिनले दिएका सेवाको गुणस्तर कस्तो छ यसको अनुगमन र नियमन सरकारी सरोकारकै बिषय हो।

जनता पनि सचेत हुन जरुरी छ। अस्पतालको सेवा झन्झटिलो होला, समय लाग्ला, पद्दति मन नपर्ला, वा आफुले खोजेको भन्दा फरक राय डाक्टरबाट आउला तर अस्पतालको उपचार बैज्ञानिक हो। अस्पतालहरुको उपचार पद्दतिमा समानता हुन्छ। तर झारफुकेहरुको कुरो त मिठो हुन्छ, एकै डोजमा च्वाट्टै, ग्यारन्टी जस्ता बिनाधार दिएका गफले बिरामी र आफन्तको पैसा त नास हुन्छ नै, अकालमा ज्यान जान्छ।

बैकल्पिक उपचारमा जानु परे पनि उपचार दिने मान्छे योग्य हो हैन हेरौं, र उपचार गरौँ।

 

 

Surgical Site Infections due to Non-Tuberculous Mycobacteria

 

JNMA J Nepal Med Assoc. Mar-Apr 2018;56(211):696-700.

Rohit Prasad Yadav 1, Bashudev Baskota 1, Rabin Ratna Ranjitkar 1, Sandesh Dahal 1

PMID: 30381768

Abstract

Introduction: Non-tuberculous Mycobacteria are increasingly recognized, nowadays as an important pathogen in delayed surgical site infection in post operative cases. We here in describe cases of surgical site infection caused by Non-tuberculous Mycobacteria, seen in two centers in Jhapa. The aim of the study was to increase awareness of this atypical mycobacterial infection, prompt diagnosis, and treatment that may ultimately provide better care to patients.

Methods: Forty four patients underwent different kinds of operations in two different private hospitals in Jhapa district of Nepal. All patients were presented with painful, draining subcutaneous nodules at the infection sites. Repeated aspiration of abscess, incision and drainage of the wound were done and specimen was sent for microbiological and histopathological examination. All patients were treated with repeated wound debridement and tab. Clarithromycin and inj. Tobramycin for 45days.

Results: Mycobacterium Chelone were isolated from the purulent drainage obtained from wounds by routine microbiological techniques. Of the forty four cases, thirty of them had acid fast bacilli stain positive, two had acid fast bacilli culture positive. All the patients except two cases were treated with injection Tobramycin and Clarithromycin for six weeks.

Conclusions: There should be high level of clinical suspicion for patients presenting with delayed post- operative wound infections for the diagnosis of non-tubercular mycobacreria as causative agents. These infections not only cause physical but also emotional distress that affects both the patients and the surgeon. Emphasis should be given on good sterilization technique to avoid such infections.

Keywords: atypical mycobacteria; non tuberculous Mycobacteria; rapidly growing Mycobacteria..

Study of factors associated with waiting time for patients undergoing emergency surgery in a tertiary care centre in Nepal.

 

Home /

Archives / 

Vol 1 No 1 (2014): The Inaugural Issue / 

Original Article

• Subhash Prasad AcharyaTribhuvan University Teaching Hospital, Institute of Medicine, Maharajgunj, Kathmandu
• Dinesh DharelTribhuvan University Teaching Hospital, Institute of Medicine, Maharajgunj, Kathmandu
• Smrity UpadhyayaTribhuvan University Teaching Hospital, Institute of Medicine, Maharajgunj, Kathmandu
• Nabin KhanalTribhuvan University Teaching Hospital, Institute of Medicine, Maharajgunj, Kathmandu
• Sandesh DahalTribhuvan University Teaching Hospital, Institute of Medicine, Maharajgunj, Kathmandu
• Sumit DahalTribhuvan University Teaching Hospital, Institute of Medicine, Maharajgunj, Kathmandu
• Karmapath AryalTribhuvan University Teaching Hospital, Institute of Medicine, Maharajgunj, Kathmandu

Keywords: Delaying Factors, Emergency surgery, waiting times

Abstract

Background: Emergency surgeries throughout the world are demanding earlier surgical times. In a developing country like Nepal this cannot be possible because of lot of factors. So we planned to study such factors that could interplay and increase the waiting time for emergency surgeries.

Methods: A prospective observational study was conducted over 45 days and all patients diagnosed with general surgical and orthopedic emergencies were followed till they were operated.

Results: Out of 1211 patients presenting to emergency department, 92 required emergency surgery. The mean age was 29.72 year and 76.1% of the patients were male. The mean time from presentation to the emergency department to the first surgical consultation was 170 minutes, from surgical consultation to decision of surgery was 28 minutes, from decision of surgery to transfer to operating room was 426 minutes, from arrival in operating room to anesthesia consultation was 18 minutes, and from anesthesia consultation to start of surgical incision was 75 minutes. The total average waiting time from arrival at emergency department to the start of surgery was 717 minutes. The factors were, viz., pre-occupancy of theatre (59.8%), special procedures/intervention required prior to surgery (23.9%), arrangement of logistics/finances by patient family (13%), arrangement of blood products (10.9%), consultations (9.8%), delay in giving consent by patients/family (5.4%), delay in arrangement of supplies (9.8%), and shift change of nursing staff (3.3%).

Conclusion: This study shows that various preventable factors increases waiting times for emergency surgeries that should be minimized so that waiting times can be reduced.

Author Biography

Subhash Prasad Acharya, Tribhuvan University Teaching Hospital, Institute of Medicine, Maharajgunj, Kathmandu

Intensivist and Clinical Coordinator, TUTH ICU

Lecturer, Department of Anaesthesiology, Institute of Medicine (IOM)

References

1. Lankester BJA, Britton DC, Holbrook AG, Umpleby HC, Tate JT, Budd J. Emergency surgery: atavistic refuge for the general surgeon? J Roy Soc Med 2001;94:180-2.
2. Kingham PT, Kamara TB, Cherian MN, Gosselin RA, Simkins M, Meissner MC. Quantifying Surgical Capacity in Sierra Leone. Arch Surg 2009;144:122-7.
3. Mbah N, Opara WE, Agwu NP. Waiting time among acute abdominal emergencies in a Nigerian teaching hospital: causes of delay and consequences. Nig J Surg Resch 2006;8:64-8.
4. Sampalis J, Boukas S, Liberman M, Reid T, Dupuis G. Impact of waiting time on the quality of life of patients awaiting coronary artery bypass grafting. CMAJ 2001;165:429-33.
5. Brittenden, J, Heys SD. Femoral hernia: mortality and morbidity following elective and emergency surgery. J Roy Coll Surg Edinb 1991;36:86-8.
6. Fang JF, Chen RJ, Lin BC, Hsu YB, Kao JL, Kao YC, et al. Small bowel perforation: is urgent surgery necessary? J Trauma 1999;47:515-20.
7. Aderenmu AO, Adeoti ML, Oguntola AS, Oboro VO, Fadiora SO, Akanbi OO, et al. Pattern and outcome of emergency surgery in a new Nigerian teaching hospital; The LAUTECH Oshogbo experience. Nig Postgrad Med J 2006;13:172-5.
8. Flook DJ and Crumplin MK. The efficiency of management of emergency surgery in a district general hospital - a prospective study. Ann Roy Coll Surg Engl 1990;72:27-31.
9. Eguma SA, Kalba DU. An audit of emergency anaesthesia and surgery. Nig J Surg Resch 2003;5:140-7.
10. Zue AS, Josseaume A, Nsafu DN, Galoisy-Guibal L, Carpentier JP. Surgical emergencies at Libreville hospital center. Ann Fr Anesth Reanim 2003;22:189-95.
11. Windokun A, Obideyi A. Audit of emergency theatre utilization. Afr J Med Sci 2002;31:59-62.
12. Calder FR, Jadhav V, Hale JE. The effect of a dedicated emergency theatre facility on emergency operating patterns. J R Coll Surg Edinb 1998;43:17-9.
13. P. Partelli S, Beg S, Brow J, Vyas S, Kocher HM. Alteration in emergency theatre prioritization does not alter outcome for acute appendicitis: comparative cohort study. World Journal of Emergency Surgery 2009;4:22.
14. Jawaid M, Amin MF, Khan RA, Iqbal SA. Waiting time for emergency surgeries in a tertiary care teaching hospital. Pak J Med Sci 2005;21:133-7.
15. Adamu A, Maigatari M, Lawal K, Iliyasu M. Waiting time for emergency abdominal surgery in Zaria, Nigeria. African Health Sciences 2010;10:46-53.
16. Khan AA, Furniss D, Townley WA, Jay S, West EV, Clover AJ. Prospective analysis of waiting times for emergency plastic surgery in four units. J Plast Reconstr Aesthet Surg 2011;64:873-7.
17. Sweetnam DI, Williams JR, Britton DC. An audit of the effect of a 24-hour emergency operating theatre in a district general hospital. Ann R Coll Surg Engl 1994;76(2 Suppl):56-8.
18. Wyatt MG, Houghton PW, Brodribb AJ. Theatre delay for emergency general surgical patients. Ann R Coll Surg Engl 1990;72:236-8.
19. Magee TR, Galland RB, Ramesh S, Dehn TC. Theatre delay for general surgical emergencies: a prospective audit. Ann R Coll Surg Engl 1995;77:121-4.

Published

2014-03-01

How to Cite

Acharya, S. P., Dharel, D., Upadhyaya, S., Khanal, N., Dahal, S., Dahal, S., & Aryal, K. (2014). Study of factors associated with waiting time for patients undergoing emergency surgery in a tertiary care centre in Nepal. Journal of Society of Anesthesiologists of Nepal, 1(1), 7-12. Retrieved from https://www.jsan.org.np/jsan/index.php/jsan/article/view/pdf_15

त्रिशुलीपारीका सात दिन

Dr Sandesh Dahal 

IOM, TUTeaching Hospital

जीवनको प्रारुपहरुको दृष्टि र मूल्याङ्कन गर्न अनुभव नै गर्नपर्छ भनेर हामीले सनेका थियौँ, त्यसैले अरुभन्दा पृथक यौटा यात्रा कल्पेका थियौँ। हामीले –म सन्देश, दिनेश, विदुर र रघु, धादिङको त्यो प्रकाशको अनुभव गर्न जसमा अन्धकारको त्यो सुगन्ध आओस जुन हामीले केबल सुनेका मात्र छौँ, भागेको छैनौँ।

यात्रा शुरु भयो यहिँ होस्टेलबाट। म, विदुर र दिनेशले सामान प्याक गर्यौँ र फोन गर्न लाग्यौँ। धेरै समय लागेन किनभने हामीसँग उत्सुकताबाहेक लागु नै के थियो र? उत्साहका दुईचार ज्वार, प्राथमिक उपचारका केही सामाग्री र विद्यालय स्वास्थ्य कार्यक्रमका निम्ति केही प्रचार सामाग्रीहरु थिए हामी चारसँग। यो भ्रमणसँग हाम्रा आ–आफ्ना महत्वकाँक्षा थिए। स्वभावतः दिनेश धेरै गम्भीर थियो, किनभने यो उसका जिल्ला थियो, यसको यसको विकटतालाई चुनौतीको रुपमा स्वीकारगर्दै यसको पीडामा जडीबुटी घस्नु थियो उसलाई। हामीलाई पहाड घुम्नु थियो, अनुभव लिनु थियो र प्राथमिक उपचार सिकाएर आफूलाई अलि कन्फिडेन्ट बनाउनु थियो।

आ–आफ्नो समान लिएर हामी निस्कियौँं, रघसँग बालाजुमै भेटगर्नु थियो। होस्टेलमा अर्कै यात्राका साथीहरु भेटिए, लाङटाङमा भएको हेल्थ क्याम्पसमा जान लागेका साथीहरु। उनीहरुको आँखामा चमक थियो तर हाम्रो आँखामा कम थिएन, किनभने हामी केबल चार भएपनि यो हाम्रो कदम नौलो र ऐतिहासिक थियो। हामी माटो बास्तविक ढंगमा चिन्न आतुर थियौँ। 

बालाजुमा रघुलाइृ भेटेर ७ः३० बजेतिर त्रिशुली हानियौँ। साँधुरो कालोपत्रे बाटोमा जनही एकसय तिरेर हामी त्रिशुली पुग्यौँ सवा ३ घण्टा लगाएर। त्यसपछि खाना खाएर यो वरपर घम्यौँ, शनिवार भएकाले हाइड्रोपावर हेर्न पाइएन र विदुरको दरबार परैबाट हेरेर हामी भर्याङ्भुरुङको बसको छलमा बस्यौँँ। बसको माथि जथाभावी दौडिएमा बिजुलीका नाँगा तारहरुबाट शिर जोगाएर हामी उकालो लाग्यौँ। यो क्षेत्रमा समबन्धित निकायले ध्यान नपुर्यााए, आज नभए भोली गम्भीर दुर्घटना आवश्यम्भावी छ। यो यात्रामा बिजुलीका तारपछि अर्को चुनौति थियो, सडकको स्थिति। न्यूनतमा पूर्वाधार नभएको घोडेटो आकारको बाटोमा यात्रा गर्नुपर्ने। बसले अगाडिभन्दा दायाँबाया यात्रा ज्यादा गर्थ्यो। डरले उफ्रिएर सबैको मुटु घाँटीमा आएको थियो। सडकमा मच्चिदैँ भगवानको नाम जप्दै चार सवामा भर्यागङभुरुङ आइपुगियो। आज सम्झिँदा त्यो यात्रा जीवनको सबभन्दा खतरनाक यात्रा मान्छु म। ओर्लिने बित्तिकै दिनेशले भन्यो, “खहरेबाट धादिङबेसीको यात्रा योभन्दा खतरनाक छ” मलाई अर्को डरले सतायो। मनमनै त्यो बाटो हिडेर पार गर्ने विचार गरियो। साँझको ४ बजिसकेको थियो तर हामी आजको विश्रामस्थलबाट अभै करिब साढे तीन घण्टा टाढा थियौँ। दहीचिउरा र केरा पेटभरी खाएर पोका पुन्तुरा कसेर हामी तेसै उकालो हानियौँ, पश्चिमतिर। बीचबीचमा रमाइला सल्लाघारी थिए, साँझको रातो घाममा सुस्ताउन लागेका।

सेमजोङ चौतारी त पुग्यौँ तर अब समस्या पर्योा। स्लिपिङ ब्याग लगेको थिएन, सुत्न लज पाइएन। संयोगले दिनेशको बुवाका साथी ढकाल सर भेटिए र मिलाएर एक सामुदायिक स्थलमा सुतियो। दिनेश धन्य भयो, विदुर बीचमा घुसि्रयो, रातको लामखुट्टेको टोकाई र सिरक माथि छुचुन्द्रो दौडेको र कुखुराको गन्धको अनिन्द्रामा रघु र म पिल्सियौँ। रघुका पाकेका गोलभेडा जस्ता आँखा देखेर उको माया लाग्यो, भोलिविहान। विहान सात बजेतिर चिया खाएर सरलाई धन्यवाद दिँदै हामी लाग्योँ मार्पाक तिर। सवा दशमा हामी निरञ्जना मा.वि. पुग्यौँ। स्कूल सल्लाघारीको बीचमा र ठूलो चौर भएको थियो। भोलिपल्टको वार्षिक उत्सवको तयारी भैरहेको थियो। हामीले दुई टोली बनाएर विद्यालय स्वास्थ्य कार्यक्रम गर्यौ। करिब ९० मिनेटको। त्यसपछि प्राथमिक उपचार तालिम दियौँ। त्यहाँ शिक्षकहरको ध्यान हामीले दिएको तालिमभन्दा ज्यादा हामीले ल्याएका केही ट्याब्लेट र आयोडिनको डिब्बामा पायौँ हामीले। यो हाम्रो देशको विडम्बना नै हो, यसको स्वास्थ्यको सेवाको उपलब्धताको सजिव प्रमाण हो यो। 

हाम्रो योजना त्यो दिन मार्पाक बस्ने भएपनि काम तीनबजे तिरै सकियो, त्यसैले त्यहाँ नबस्ने योजना गरेर हामी हानियौँ, फूलखर्कको सपना लिएर। तर रिङ्ने तिरको लामो बाटो लागिएछ। फेरी फर्केर आउन अल्छी लागेर रिङ्ने कै ओरालो झरियो। अलि तल झरेपछि डाँडामा यौटा स्कूल टुप्लुक्कै देखियो। मलाई धादिङको सबभन्दा मनपर्दो अनुभव यो रह्यो कि अत्यन्त विकट ठाउँमा आँखा उठाउँदा यौटा स्कूल देखिने। मनमा खुशी अनायसै लाग्थ्यो, ओठमा मुस्कान छाउँथ्यो। त्यो स्कूल भर्खर विदा भएको थियो। रघुले यौटा फोटो खिच्न भनेर क्यामेरा के निकालेको थियो, त्यहाँ त बालक बिद्यार्थीको जुलुसै खडा थियो। झन् रमाइलो भयो। आफ्नो स्कूल आँखामा आयो। कलिला अनुहारसँग फोटो सेसन गराएर हामी हतारिदैँ ओरालो लाग्यौँ।

पन्त गाउँको बाटो ओरालो लागेपछि हामीसँग केबल चार केटाकेटी भए। साँझको पौने पाँच भैसकेको थियो। मैले यौटा भाइलाई सोधेँ, “बिहान जुरुक्क उठेर आँखा मिच्दैँ स्कूल जान्छौँ हो” उसले सजिलै उत्तर दियो। सुनेर रघु र मैले मुखामुख गर्यौँ। मैले तुरुन्त शहर सम्झे। बालकको जीवन पद्धति हाम्रो सामु छर्लङ्गको थियो। यिनीहरुलाई स्कूल जानुनै पुरुषार्थ थियो, पढ्नु र पास गर्नु यी सबै सुबिधा थिए। उसले अन्जान आँखाले हेरेरै यो प्रश्नको उत्तर दियो। कति सामान्य छ यिनीहरुको जीवन। खोलेपछि त्यहीमात्रै बज्ने रेडियो नेपाल यिनीहरुको सम्पूर्णताको थियो सञ्चारको रुपमा। आयोडिनयुक्त नुनको विज्ञापन यी बालबालिका केबल रेडियोमा सुन्न मात्र सक्थे।

साँझमा उज्यालोको केही किरणहरुमात्र बाँकी थिए, हामी रिङ्नेमा पुग्दा। आँखुखोलोको किनारमा बसेर यसका अनुपम दृश्य हेर्दै चाउचाउ र चिउरा खाइयो। आकाशबाट जलवर्षा हुन थाल्यो, त्यसको एकैछिनमा असिना। अब हाम्रो यात्रा सर्यो भोलिको निम्ति। यो यात्रा सर्नुको अर्को कारण थियो, हामी सबैको यो खोलाको मोह। यो यति सुन्दर थियो कि हामीले दिनेशलाई धन्यवाद दियौँ मनमनमा। यदि यो खोला मेरो पनि हो भने त, विकास नभएर पनि म यो देशमा गर्व गर्न सक्छु कम्तिमा केही समयको लागि भएपनि। गर्मी र धुलोको दुई दिनको यात्राले छालामाथि सात पत्र मयल परिसकेको थियो। गर्मीको यो प्रचण्ड गर्मामी नुहाउन गरेको याचना यो साँझमा पूरा भएको थियो। साँझमा नुहाएर खोलाको किनारमा हामी गुन्गुनाइरह्यौँ, “छुदैन तिम्रो मायाले ....” त्यो रात आरामको हिसाबले श्रेष्ठ रह्यो, शकुनको रह्यो।

भोलिपल्ट पाँचबजे नै पोका बाँधेर निस्कियौँ मार्पाकतिर। आँखुखोला र झोलुङेपुललाई रिलमा कैर्दै गर्दै त्यहाँको सल्लाघारीमा उकालै उकालो लाग्यौँ। डाँडामा यौटी तामाङनी बालिकाले दिएको पानीले घाँटी भिजाउँदै उकालो लागिरह्यौा गीत गुन्गुनाउँदै “वीरताको चिनो वीरका सन्तानको।” खुला आकाश, डाँडाको नाभी नाभी हामी तेर्सियोँ। सानो काठको पुल तरेर हामी मार्पाकको इलाकामा प्रवेश गर्यौँ । विदुरको बोलाई थियो, “दिनेश हामीलाइ यति राम्रो ठाउँमा पुर्याउँछ भनेर त सोचेकै थिएन। ” वास्तवमै फूलखर्क निकेै राम्रो गाउँ हो। स्वर्गको यौटा टुकुराभन्दा पनि फरक नपर्ने। विदुरलाइृ मेरो पूरा सहमति थियो।

रघु र र म अघि अघि थियौ, गाउँमा परेछौँ। घरका मान्छेले सोधे , “कता हिड्नु भएका सरहरु? ” हामीले स्कूल जाने भनेपछि एकजना सज्जनले पिँढीमा राखे। रमाइलोका निम्ति हामी चट्टानमा बसेका थियौँ, उनकी श्रीमतीले सुकुल ल्याउँदै भनिन्, “हेर पाहुनालाई भुइँमा राखेको।” गाउँको आत्मीय संस्कार देखेर हमीलाई रमाइलो लाग्यो। हमी उनै सज्जनसित स्कूलतिर लाग्यौँ। यो गाउँमा गाउँलेकै श्रमबाट सडक निर्माण भैरहेको रहेछ, स्थानीयस्तरमा विद्युत उत्पादन हुँदै रहेछ। भर्खर पुर्नस्थापित भएको प्रहरी चौकीको हवल्दारसँग परिचय गर्दै स्कूल पुग्दा विदुर, दिनेश आइपुगिसकेका रहेछन्। त्यसपछि विद्यालय स्वास्थ्य कार्यक्रम गर्यौँ हामीले तर यहाँ अलि वृहत गरियो। नब्बे नब्बे मिनटको कार्यक्रम गरिसक्दा पेटमा मुसा दौडिरहेका थिए। खाना खायौँ। त्यसपछि कार्यक्रम थियो, प्राथमिक उपचारको। यसमा धेरै सरहरु नै सामेल हुनुहुन्थ्यो, थोरै मात्र विद्यार्थीहरु। वरपरका स्कूलबाट समेट सरमिसहरु आउनुभएको थियो। वास्तवमा हाम्रो फूलखर्कमा दुईदिन बस्ने योजना थियो तर मेरो व्यवहारिक कारणले यो यात्रा छोट्याउनु मेरो बाध्यता थियो। त्यसैले आजै गङ्गाजमुना जाने भनेर योजना बन्यो। साँझको चार भैसकेको थियो। हामी स्थानीय सर विष्णु ढकाललाई अगि ल्याएर ठाडो डेढ घण्टा र त्यसपछि आधा घण्टा तेर्सै बाटा हिँडेर हामी गङ्गाजमुन पुग्यौँ। युद्धकालिन समयमा सेनाद्वारा यी सबै ठाउँ प्रताडित थिए रे भन्ने सुन्नमा आयो। सेना आएको समयमा सबै युवा भाग्नुपथ्यौ नत्र ज्यान बचाउन मुस्किल थियो रे।

वारिदेखि पारीसम्म चट्टाने ठाडो भीरमा फोहरा खस्ने रैछ, आधा किलोमिटर लामो झरना। तर सुख्खा भएकोले धेरै पानी झरेको थिएन। छेवैमा गएपछि सिर्सिर अलिअलि पानी झारिरहेको थियो। यसको फेदमा ठूलो चौर थियो। भीरको एकचौथाई माथि भर्याङ चढेर गएपछि चट्टानको गर्भमा गंगाजमुनाको मन्दिर रैछ। यो ठाउँ नेपालको अत्यन्त उत्कृष्ठ पर्यटकीय क्षेत्र बन्न सक्छ भन्ने हमी सबैलाई लाग्यो, पदयात्राको उत्कृष्ठ गन्तब्य। त्यो भीरको माथि समतलछ, र जसबाट काठमाडौँ देखिन्छ रे। छेवैमा कुकुरधारा थियो। यो धारामा नुहाएर कुकुरले टोकेका जाती हुन्छ भन्ने किम्बदन्ती रैछ। दिनेश नुहायो, हमीले ओरल एन्टिरेविज भ्याक्सिन भन्दै यसको पानी खायौँ। त्यसपछि हतारहतार फर्कियौँ र साँझमा नवराज अधिकारी सरको घरमा आतिथ्य सत्कार ग्रहण गर्दै भोजन गरेर सुस्ताउन लाग्यौँ, भोली खहरे पुग्ने आशामा।

भोली विहानै हिड्ने भनेको पानीले दिएन। सात बजेतिर चिया खाएर हिलाम्मे बाटै बाटो तेर्सिर्यो हामी गंगााजमुनाको स्वच्छन्दतामा चंगा जस्तै मन लिएर। यात्रा सल्यानकोट हुादै खहरे झर्ने भन्ने थियो। बाटा नदेखेकाले यौटी स्कुले छात्रालाई पछ्यायौँ, सो सल्यानकोट वरतिरको स्कूलमा पढ्दिरहिछिन्। गाउँको मान्छेसँगको कहाँ हिड्न सकिनेरैछ र। ब्रुसेटसँगै पानी खाँदै दुखेर असहय भएका खुट्टा लिएर बल्लबल्ल सल्यानकोट मन्दिरमा आइपुगियौ। जनताभन्दा भगवान रिजाएर शासन गर्न खोज्ने राजा ज्ञानेन्द्र र पारस यो मन्दिरको समेत दर्शन गर्न आएका रहेछन्। याँ पारस झण्डै माओावदीको एम्बुमा परेका कुरा स्थानिय बासी युवकबाट थाहा पाइयो। यो डाँडो रमाइलो थियो, उत्तरमा गंगाजमुना देखि दक्षिणमा खहरेसम्म देखिने रहेछ। मन्दिरको छेउमा एउटा हेलिप्याड पनि रैछ। यहाँ आएपछि मोबाइलको टावर घरिघरि टिप्ने रैछ। हमी आजको खहरेको कार्यक्रम भोलीलाई सार्यौँ।  खाना खाने कार्यक्रम त्यहीँ बनायौँ। फोहोरपानी र गाई गोठको सुगन्धसँग खाएको त्यो खाना अविस्मरणीय रह्यो।

साँझमा दिनेशको घरमा पुग्यौ। हजुरआमाको आर्शिवाद, आमाबुबाको माया र सानी बहिनी रचनको मुस्कानले गरेका स्वागतले घरमै पुगेको आभाष दियो। आँखु खोलामा गइृ नुहाइधुवाइ सकेर यसो साँझमा गाउँ घुमिसकेपछि भरे चिलाउनेको फूलजत्रो नाइटा हुन्जेल घिउ, दुधभात खाइयो। एकछिन गफगाफ गरेर सुत्न गइयो। राति सवा दुई बजेतिर दिनेश र मलाई बान्ता हुन लाग्यो। सातआठ पटक वान्ता गरेर लखतरान परियो। फुडपोइजनिङ भएको रैछ। अघिल्लो दिन गोबरको सुवासमा खाएको खानाले रंग देखाइरहेको थियो। समुदायमा गएर त्यहीको जुत्ता लागाउनु पर्छ भनेर हाँसिदै दिनेश र मैले त्यही फोहोर आम्खोराको पानी प्रशस्त पिएका थियौँ। विदुर चार पटक पाखा बस्यो, रघु बलियो रैछ पचायो। 

भोलिपल्ट म खहरे स्कूलको कार्यक्रममा जान सकिन। विदुर मेरो साथै बस्यो, दिनेश शिरमा रुमाल बाँधेर सहभागी भयो। सबभन्दा राम्रो कार्यक्रम यहीँ भएछ। साधारण सरसफाइको महत्व मैले धादिङको अनुभवमा राम्रैसँग सिकेंँ।

त्यसको भोलिपल्ट दिनेशकोमै बस्यौँ, गाउँघर डुल्दै। अनि पर्सि बिहान धादिङ बेसी आउने टाटा गाडीमा चढ्यौँ। बाटो दिनेशले भनेका जस्तै रहेछ। सिमसिम पानी परिरहेको थियो। माटोको सडकमा सिमसिम पानी अनि के चाहियो। अलि पर बाटोमा बिग्रेको एउटा ट्रकले सडक छेकेको रहेछ। त्यपछि सुरु भयो ११ नम्बर । यत्रा नेपालीले कालो पत्रे नदेखि चोला पार गर्छन्, यसको सामु यो सानो हिडाई। झोला काँधमा भिरेर फेरी लाथ्यौँ उकालो, ओरालो। रमाइलो बाटो थियो। यो ठाउँको बाटो कमसल बन्नको एउटा रहस्य खुल्यो, यो बाटोको ठेक्का यो बाटो उपयोग गर्ने समुदायले नभएर पैसा खुवाएर अर्कै ठाउँको व्यापारीले पाएको रैछ। अनि नाफाको त्यो अतृप्तले यो बाटोलाइृ दुहुनु गाई बनाएको रैछ। विकास निर्माणमा समुदायको प्रत्यक्ष हात नरहँदा के हवुगत हुने रहेछ, थाहा पाइयो।  हिँड्दै ज्यामिरे भन्ज्याङआइपुगियो, जसमा हाम्रा कलेजका २६औँ ब्याचका विद्यार्थीहरु समुदाय निरुपण गर्न आएका रैछन् केही समय अगाडि। यहाँबाट धादिङ बेसी छर्लङ देखिन्थ्यो। शहरको खचाखचको पुर्व सन्ध्यामा उभिएर ङिच्च हाँसीरहेको। त्यहँको विर्सन नसकिने दही खाएर धादिङ बेसी आइपुगियो करिब १ बजे तिर। त्यसपछि बस चढेर आइयो काठमाडौँ। गाउँ छोडेकोमा दुःख लागिरहेको थियो, शहर कताकता अब नराम्रो ठाउँ होला जस्तो लाग्न थालेको थियो। गाउँका छाप्रा आफन्त लाग्न थालेका थिए, गाउँका मान्छे वास्तविक मान्छे लाग्न थालेका थिए।

देश, त्यो पनि डाँडाकाँडाको। विकसित ठाउँ त नगन्यै रैछन्। लगातार छ दिनको यो यात्रामा हामीले धेरे डाँडा काँडा काट्यौ तर हामीले यहाँ स्वास्थ्य पाएनौँ, विकास पाएनौँ, सम्पन्नता पाएनौ, राज्य पाएनौँ। हामीले के पायौँ? यी डाँडालाई हामी देश किन भन्छौँ? देश भनाएर यी डाँडाहरुले के पाए? यी कम्जोर अनुहारले के पाए? यो प्रश्नको उत्तर पनि हामीले पाएनौँ। 

यो जीवन्त अुनभव हो, त्रिशुली पारीका सात दिनको, जुन राजदरबारको गद्दीले दिदैन, सिंहदरबारको महत्वकाँक्षाले बुझाउँदैन, शिक्षण अस्पतालको शैय्याले थाम्दैन, मन्त्रीको चिल्लो सवारीले थेग्दैन, अनि धादिङमा आश्वासनको पर्खाल थुपारेर आकाशको महल बनाउने त्यहाँका जनप्रतिनिधिका आश्वासनमा भेटिदैन।

अस्तु