स्वस्थ जीवनको निम्ति कस्तो खाना खाने?

डा सन्देश दाहाल

जीवन बाँच्न र शरीरले बिभिन्न कामहरु गर्नको निम्ति शक्तिको आवस्यकता हुन्छ/ हाम्रो शरीरमा शक्ति प्राप्त गर्न दुइ मुख्य दुइ कुराको आवस्यकता पर्छ, एक खाना र अर्को अक्सिजन/ शरीरको कोषभित्र खाना र अक्सिजनको रियाक्सन भएर नै हाम्रो शरीरमा शक्ति प्राप्त हुन्छ/ खाना आजको जमानामा शरीरको जरुरतमा मात्र सिमित छैन, खाना शोख पनि भएको छ/ आजकल हामीलाई खाएर मात्र पुग्दैन, स्वादिलो र बिभिन्न परिकार खानुपर्ने भएको छ/ आजको इन्टरनेटको जमानामा तरिका सिकेर संसारमा जुन देशको खाना जहाँ पनि बनाउन र खाना सकिन्छ/ यो राम्रो कुरा हो, यसले आनन्द दिन्छ/ तर हाम्रो शरीरलाई उपयुक्त हुने खाना खान जानिएन भने यसले बिभिन्न शारीरिक तथा मानसिक समस्या निम्त्याउन सक्छ/ आजको संसारमा सर्ने भन्दा नसर्ने रोगहरु जस्तै मुटुरोग, रक्तचाप, मधुमेह जस्ता प्राण घातक रोगहरु खानपिन संग सम्बन्धित छन्/ पोलेको मासु, र सागसब्जीमा प्रयोग गरेको बिषादीले क्यान्सर गराउने गरेको तथ्यहरु छन्/ यस्तो अवस्थामा खानपिनमा बिशेष ध्यान दिनु भनेको आफ्नै जीवन सुखी र लामो बनाउनु हो/ 

हामीले खाने खानामा के के हुन्छ ? 

हामीले खाने खानामा मुख्य तिन कुराहरु हुन्छन/ पहिलो कुरा हो कार्बोहाइड्रेट, जसको कम शरीरलाई शक्ति दिने हो/ एक ग्राम कार्बोहाइड्रेटले ४ किलो क्यालोरी शक्ति दिन्छ/ चिनी, भात, रोटी, अन्नमा यो तत्व प्रचुर मात्रामा पाइन्छ/ शरीरलाई आवस्यकभन्दा ज्यादा खायो भने यो कलेजो, मांसपेसीमा जम्मा हुन्छ, जुन खाना नखाएकोबेला प्रयोग हुन्छ/ अझ धेरै खाएमा कार्बोहाइड्रेट बोसोमा रुपान्तरण भएर शरीर मोटाउने हुन्छ/ दोस्रो कुरा प्रोटिन हो, जसले बिभिन्न कामहरु गर्छ जस्तै शरीर निर्माण गर्ने, मांसपेसी बनाउने, घाउ निको पार्ने, शरीरको प्रतिरक्षा प्रणाली मजबुत गर्ने, देखि कोशीका र रगतको प्राय सबै काममा प्रोटिनको मुख्य भूमिका हुन्छ/ लामो समय खान नपाएको अवस्थामा मांसपेशीको प्रोटिनले शक्ति दिने काम समेत गर्छ/ तेस्रो कुरा भनेको फ्याट जसमा तेल, घ्यु वा बोसो पर्दछन/ वातावरणीय तापक्रममा तरल हुने पदार्थ तेल हो भने जम्ने पदार्थ घ्यु वा बोसो हो/ यसको कम शरीरलाई शक्ति दिने हो/ एक ग्राम तेल वा बोसोले ९ किलोक्यालोरी शक्ति दिन्छ/ घ्यु वा बोसोको तुलनामा तेल शरीरलाई फाइदाजनक हो, किनभने घ्यु वा बोसो ज्यादा भएमा मुटु वा दिमागको रगतको नाली साँघुरो बनाएर यसले पक्षघात वा हृदय घात गराउन सक्छ/ माछामा भएको तेलले शरीरलाई फाइदा गर्छ, यसमा ओमेगा-३ भन्ने असल तत्व हुन्छ/ 

यसबाहेक खानामा भिटामिन हुन्छन, जस्तै भिटामिन ए, बि, सी, इत्यादी जसको कोषको तहमा बिभिन्न कामहरु हुन्छन, जस्तै भिटामिन ए ले छाला स्वास्थ्य राख्छ, भिटामिन के ले रगत जम्न मद्दत गर्छ आदि/ अन्य पोषण तत्वमा खनिज हुन्छन, जस्तै जिंक, क्याल्सियम, म्याग्नेसियम, फोस्फोरस आदि/ यस बाहेक हाम्रो शरीरलाई प्रत्येक दिन डेढ देखि दुइ लिटर पानीको आवस्यकता हुन्छ/ 

कस्तो खाना खाने ?

हामीले सधैं सन्तुलित खाना खानुपर्छ / सन्तुलित खाना भनेको कार्बोहाइड्रेट, प्रोटिन, फ्याट, भिटामिन, खनिज र फाइबर सन्तुलित भएको खाना हो/ सन्तुलित खानामा एक दिनमा एक मानिसलाई आवस्यक पर्ने जम्मा शक्तिमध्ये करिब ५०% कार्बोहाइड्रेटबाट, ३०% प्रोटिनबाट तथा २०% फ्याटबाट प्राप्त हुनुका साथै खानामा भिटामिन, खनिज तत्व प्रसस्त हुनु आवस्यक हुन्छ/ पानी पनि प्रसस्त पिउनु आवस्यक छ/ प्रोटिन हामीलाई एकदिनमा ६० देखि १२० ग्राम चाहिन्छ/ प्रोटिनको सबभन्दा राम्रो स्रोत अन्डा र मासु हो/ शाकाहारी खानामा पनि प्रोटिन हुन्छ, तर यसमा शरीरलाई आवस्यक एमिनो एसिड हुदैनन्/ तेसैले शाकाहारीले आवस्यक प्रोटिन प्राप्त गर्न प्रसस्त गेडागुडी र दूधजन्य पदार्थ मिलाएर खानुपर्ने हुन्छ/ खानामा फ्याटको मात्रा आवस्यकभन्दा धेरै हुनुहुदैन/ सामान्य तापक्रममा तेल हुने चिल्लोपदार्थ घ्यु वा बोसोको तुलनामा राम्रो मानिन्छ/ खानामा प्रसस्त फाइबर वा रेसा पनि हुनु जरुरि छ/ फाइबर भएको खानाहरुमा साग सब्जी, बोक्रा भएका फलफुल आदि पर्छन/ खानामा फलफुल पनि हुन आवस्यक छ/ नुनको मात्रा एक दिनमा ५ देखि १० ग्राम हुनुपर्छ/ धेरै नुन खाएमा यसले रक्तचाप बढाउने गर्छ/ खाना सकेसम्म बिषादी नहाली फलेको अर्गानिक हुनु स्वस्थकर हुन्छ/ आजकल नाफाको निम्ति खानामा मिसावट गर्ने जस्ता जघन्य अपराध हुनेगरेका छन्/ मासु पसलमा रोगले मरेको जनावरको मासु बेच्ने, तेलमा मिसावट गर्ने, अत्यधिक बिषादी भएको सागपात र फलफुल बेच्ने गरिएको छ/ तेसैले खाने कुरा किन्दा गुणस्तरीय होस् भन्ने कुरामा ध्यान पुर्याउनु पनि उत्तिकै जरुरि छ/ 

बच्चाको खाना पोषिलो हुनु अझ ज्यादा जरुरि छ किनभने खानाले नै बच्चाको शरीर तथा मस्तिस्कको बिकासमा भुमिका खेल्ने हो/ बढ्ने उमेरमा पोषण पुगेन भने बच्चा नबढ्ने मात्र हैन, उसको मानसिक विकास पनि राम्रो हुदैन/ अझ कुपोषण भयोभने त सुकेनास र फुकेनास भन्ने रोग नै लाग्छन/ बच्चाको खानामा प्रसस्त मात्रामा कार्बोहाइड्रेट, प्रोटिन, भिटामिन र खनिज हुनु आवस्यक छ/ हाम्रो जस्तो पिछडीएको समाजमा बिरामीले जाउलो मात्र खानुपर्छ वा जन्डिस भए पहेलो खानेकुरा खानुहुदैन, पखाला लाग्दा पानी खानुहुदैन भन्नेजस्ता अन्धबिस्वास छन्, जुन बिल्कुल निराधार र असत्य मात्र नभएर घातक अन्धबिस्वास हुन्/ बिरामीले झन् पोसिलो र सन्तुलित खानेकुरा खाए मात्र चाडै आराम हुन्छ/ 

खानाको कारण के के समस्या हुन सक्छन? 

आजको संसारमा नसर्ने रोग जस्तै मधुमेह, उच्च रक्तचाप, र बिभिन्न क्यान्सरमा हाम्रो रहनसहन र खाने शैलीले ठुलो भूमिका खेलेको हुन्छ/ नुन बढी खानाले उच्च रक्तचापको समस्या हुनसक्छ/ माछामासु र मैदाजन्य जसमा फाइबर कम हुन्छ, त्यस्ता खानाले कब्जियत गराएर मलद्वारको रोगहरु जस्तै पाइल्स, फिसरजस्ता समस्या हुनसक्छ/ बोसो अधिक भएको खानाले मोटोपन गराएर रक्तनलीमा बोसो जम्ने भएर हृदयघात, मस्तिस्कघात जस्ता घातक रोग निम्त्याउन सक्छ/ पोलेको मासुजन्य कुरा ज्यादा खाएमा ठुलो आन्द्राको क्यान्सर गराउँछ/ बिसादी मिसिएको खानाले क्यान्सरजस्ता समस्या निम्त्याउछ/ ज्यादा खाना वा संक्रमित खाना खाएमा अपच भएर झाडा-बान्ता हुनसक्छ/ मदिराको सेवन कुनै पनि रुपमा कुनै पनि अवस्थामा हानिकारक छ/ यसको नियमित प्रयोगले कलेजोको रोग हुन्छ साथै रक्सीले मानसिक रोग पनि बढाउछ/ धुमपान त खाने व्यक्तिलाइ मात्र नभएर सिंगो परिवारकै निम्ति हानिकारक हुन्छ/ धुमपान र सुर्तीजन्य पदार्थ जिउमा हुने प्राय सबै क्यान्सरको कारक हो / खाना खाँदा एकै पटक धेरै खानुभन्दा पटक पटक थोरै थोरै गरेर खानु राम्रो हो/ एकैचोटी धेरै खाँदा रक्तसंचार पेटमा गइ निन्द्रा लाग्ने, आलस्य हुने जस्ता समस्या हुन्छ/ बिहानको खाना धेरै वा धेरै उर्जा दिने खानु राम्रो हो/ साँझ सुत्ने बेलामा माछामासु वा धेरै खाना खानु राम्रो हैन/ सुत्ने बेला हल्का खाना र फलफुल खानु राम्रो हो/ 

यात्रामा के खाने? 

चाडबाडमा यात्रा गर्ने ठुलो जमात हुन्छ/ टीको लगाउन हिड्नेदेखी दशैंको बिदामा देश विदेश घुम्ने वा देशकै बिभिन्न भागमा ट्रेकिंग जाने/ यात्रा गर्दा पनि खानामा बिशेष ध्यान दिन सकेन भने ठुलो सास्ती व्यहोर्नुपर्ने हुनसक्छ/ यात्रा गर्दा दुइ तिन कुरामा बिशेस ध्यान दिनुपर्छ/ एकैपटक धेरै नखाने/ धेरै खाँदा रक्तसंचार आन्द्रामा गइ जिउ आलस्य हुन्छ/ तेसैले समयको अन्तरालमा थोरै थोरै खानुपर्छ/ कार्बोहाइड्रेट भएको खाना जसले आवस्यक शक्ति दिन्छ, त्यस्ता खानाहरु खाइराख्नु पर्छ, जस्तै चकलेट वा ग्लुकोज पानी/ दोस्रो कुरा, यात्रामा शरीरमा पानीको मात्र पुर्याउन पानी पिईराख्नुपर्छ/ शरीरमा पानीको मात्र न्यून भएमा नुन-पानीको सन्तुलन बिग्रिएर शरीर आलस्य हुने, कमजोरी महसुस हुनेजस्ता समस्या हुन्छ/ तेस्रो, सुरक्षित खानेकुरा मात्र खाने/ खानामा सुरक्षित नभए झाडाबान्ता हुनसक्छ/ जंक फुड यात्रामा सकेसम्म सेवन नगर्नु नै हितकर हुन्छ/ सकेसम्म यात्रामा पानीको व्यवस्था आफैले गर्नुपर्छ, वा उमालेको पानीमात्र खानु राम्रो हो/ 

समग्रमा खाना जीवनको लागि अत्वास्यक मात्र नभएर स्वादिस्ट खाना जीवनको रमाइलो पनि हो/ तर सहि खाना सहि तरिकाले सहि समयमा खान जानिएन भने त्यसले स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पनि पर्न सक्छ/ 

धन्यबाद